گۆڕان نیوز- لە مێژە باسی راهێنان بە زمانی کوردی لە قۆتابخانەکانی ئێران بووەتە گرفتێک لە نێوان کۆمەڵگەدا و برێک جار وەکوو درۆشمێک لە لایەن نێونەرانی پارلەمان و کاندیداکانی سەرۆک کۆماری باسی دەکەن بەڵام تاکوو ئێستا بە شێوەی فەرمی جێ بەجێ نەکراوە.
لە چەند رۆژی ڕابردوو چەند هەواڵێکم بیست کە لە شارەکانی جوانرۆ و سنە چەندین پەرتووک بۆ وانە گۆتنەوە لە قۆتابخانەکان (سەرتاییی و دوواناوەندی) ئامادە کراوە و بریارە کە ئێدی ئەم پەرتووکانە بۆ راهێنانی قۆتابیان بەکار بێت کە جێگەی هەیە ماندوو نەوی بڵین بەو ستاڤە خۆشەویستە و بە پێویستم زانی کە ئەم بابەتە لەسەر گڕینگی زمان ئامادە بکەم تاکوو بتوانین بە شێوەییکی فەرمی وانەکان بە زمانی کۆردی لە قۆتابخانەکانی ئێران بەرێوەبچێ.
فهردین کهمانگهر رۆژنامەوان
زمانی دایكی چرای داهاتووی روون دەكاتەوە
سەبارەت بە گرینگی و بایەخی زمان لە ناو کۆمەڵگە بابەتەی زور نووسراوە و کۆمەڵناسان و دەروون ناسانیش لێکۆڵینەوەیان لە سەری کردووە و ئەمرۆکە گەیشتنە ئەو قەناعهتەت کە دەبێ منداڵ بە زمانی دایکی پەروەردە بکرێت.
كاتێك منداڵێك چاوی هەڵدێنێ و جیهان به چاوە گەشە دەبینێ، سەرەتا گۆیەكانی پیتە جوانەكانێ كە لە زاری دایكی دێتە دەرەوە، دەیبیست ئەو وشە شیرینانە كە لە نێوان ڵایەڵایەی دایكی دەیبیست، فێری دلۆڤانی و ئەوینداری دەبێت و لە پێناو زمانی دایكی، چرای داهاتووی روون دەكاتەوە، هەر چەندە کە لەم سەردەمەدا كە مێدیا و تەکنوڵجیا بە وزە و تواناییکی بەهێزەوە هاتوونەتە گۆڕەپانەوە تاکوو یەکرێزییک بخەنە ناو کۆمەڵگەی جیهانیەوە وە بەداخەوە زۆربەی زمانەكان لەرو و ڵاواز دەبن و ئەم بابەتە دەبێتە هۆی مەرگی زمانەكان. هەر بەم بۆنەوە دەبێ خۆمان ئابدەیت یان نوێ بکەینەوە تاکوو لەم گۆمە خۆمان رزگار بکەین وە یەکم هەنگاو راهێنانی منداڵان بە زمانی دایکییە کە لە قۆتابخانەوە دەس پێبکات.
هێمای فەرهەنگ
دەتوانین، زمان بە گرینگترین هێمای هەر فەرهەنگێک و پێناسەی گەڵان بناسێنین، هەڵبەت، هەرچەند كەسانێك دروست كردنی ئامراز لە ڵایەن مرۆڤەوە بە سەرەتای مرۆڤ دەناسن بەڵام بۆ وێنە ئەگەر ئێمە لە كۆراتی دیكەوە گیانلەبەرانێكی وەكوو مرۆڤ بدۆزینەوە كە خاوەن ئامێر و ئامراز بن، بەڵام نەتوانن ئاخافتنیان هەبێ و لەگەڵ یەك بدوێن بە واتە زمانیان نەبێ ئایا دەتوانین ئەوانە بە خاوەن فەرهەنگ بناسین؟ زمان كەرەستەیەكە بۆ دەربڕینی بیر و باوەڕی مێشكی هەر مروڤێك چونكوو بوونەوەرێكیش وەكوو مێروولە توانیویەتی بەدەیان جۆرو شێوە خانوو و كۆشك لە ژێری زەویندا ساز بكات بەڵام ئایا دەتوانین بە خاوەن فەرهەنگ ناویان لێ ببەین؟ چونكوو فەرهەنگ بە واتە؛ هەموو ئەو عادات و داب و نەریتانە و ئەو مەهارەتانەی كە مرۆڤ وەكوو تاكە كەسێك لە كۆمەڵی دەور و پشتی خۆی فێری دەبێت.
بە لەناوچوونی زمان، فەرهەنگیش دەمرێت
لە راستیدا هەركات باسی زمانی نەتەوەیەك دێتە ئاراوە بێ خوروو لە فەرهەنگ و كولتووری میللەتێك دەدوین چونكوو فەرهەنگی هەر نەتەوەیەك، زمان و زاراوەكان و جل و بەرگ، داب و نەریتەكانی ئەو میللەتە دەگرێتە بەر كە لە راستیدا زمان گرینگترین تایبەتمەندی هەر فەرهەنگێکە و بە لەناوچوونی زمان، فەرهەنگیش دەمرێت كە ئیسمایل بێشكچی لەم بارەوە دەڵێ: ئەگەر دەتەوێت نەتەوەیەك لە ناو ببەیت پێویستت بە تانك و تۆپ نیە ئەتوانی بە لەناوبردنی زمانی نەتەوەیەك، ئەو نەتەوەیە لەناو بەری.
زمان كەرەستەیەكە بۆ دەربڕینی بیر و باوەڕی مرۆڤێك بۆ مرۆڤێكی دیكە، زمان ئامێری راگەیاندنی بیر و باوەڕەكانی هەر مرۆڤێكە، كە هەرچەندە زمان رێك و پێكتر بێ، راگەیاندنەكە بە جوانی و راستی جێبەجێ دەبێ، بەڵام لە لای تاقمێك كە شارەزایێك زانستیان لە سەر زمان نیە دەڵێن زمان ئامێرێكە تەنیا بۆ پەیوەندی گرتنی مرۆڤەكان و ئیدی هیچ…!
جێگای ئاماژەیە كە ئەم بابەتە چونكوو تاكوو ئێستا لە وڵاتانی ئێمە بە جوانی بایەخی پێ نەدراوە، زمان وشەیەكی شاراوە و نەهێنیە كە دەبێ لە ڵایەن كاربەدەستان و زمانەوانان و وێژەوانان لە سەری لێكۆڵینەوە و بایەخی زێدتری پێ بدرێت تاكوو كاریگەری زمان لە هەموو بوارەكانی زانستی و دەروون ناسیدا بۆ هەمووان روون ببێتەوە و ئیدی زمان تەنیا بە چاوی ئامێرێك بۆ پەیوەندی گرتن نەناسن.
سەردەمی مێدیا و راگەییاندن
زمانی دایكی، لەم سەردەمەدا لە پلە و پایەیەكی تایبەت لە جیهاندا چاوی لێ دەكەن چونكوو زمانی هەر میللەتێك پێناسەی ئەو نەتەوەیە كە پیشاندەری دەوڵەمەندی و پەرەسەندنی كولتووری و فەرهەنگی، ئابووری و رامیاری ئەو گەڵانەیە كە وتووێژی پێ دەكەن. هەڵبەت جێگای ئاماژەیە كە ئەو بیر و باوەڕە كە گرینگایەتی زمان لە هەموو بوارەكانی زانستی و فەلسەفی رامیارییەوە گەیشتووەتە تەشقی خۆی و زۆر لە زاناییان و وێژەوانان لە باری زانستیەوە لە جیهان لە سەری تۆژینەوە و لێكۆڵینەوە دەكەن. تا ئەو رادەیە بایەخی پێ دراوە كە ساڵانە میلیۆنها دوڵار موچەی بۆ دابین دەكەن و ساڵی 1999 لە ڵایەن رێكخراوە نەتەوە یەكگرتووەكانی یونێسكۆ بە ناوی ساڵی زمانی زگماكی ناو نرا و رۆژی دووی رەشەمە (21 فوریە) بە ناوی رۆژی جیهانی زمان دایكی هەڵبژێردراوە، بۆ پتر بایەخدان و پاراستنی زمانی دایكی.
بە پێ هەڵژمێری یونسكۆ لە دونیا هەنووكەی 6000 هەتا 6500 زمان هەیە كە هەركام بە هۆی جیهانی بوون و كەمتر خەمی دەسەڵات و نەبوونی ناوەندەكانی زمان ناسی و … زۆربەی زمانەكان ڵاواز بوونە كە لە هەر 12 رۆژ زمانێك لە ناو دەچێ و لە چەند دەهەی داهاتوو مەترسیێكی گەورە هەموو نەتەوەكان دەگرێتە بەر چونكوو بە مەرگی زمانێك نەتەوەیەكیش دەمرێت.
هەڵبەت لە هەموو وڵاتانی یەكیەتی ئورووپی زمانی دایكی بە جوانی بایەخی پێ دراوە وەكوو ماڤی شارومەندی هاووڵاتیان لەبەر چاوگیراوە و بایەخی پێ دەدەن و لە قوتابخانەكان و زانكۆوەكانیان بەچەند زمانی فەرمی راهێنانیان هەیە وەكوو وڵاتی سویس بە چوار زمان، بلژیك بەسێ زمان و سەنگاپوور بە چوار زمانی فەرمی و ئەو وڵاتانە زۆر سەركەوتنیان لە هەموو بوارەكانیانا هەیە. چونكوو بە پێ هەڵژمێری ناوەندی لێكۆڵینەوەی رامان: فێربوونی زمانەكانی دیكە لە تەنیشت زمانی دایكی ماددەی خۆلەمێشی مێشك كە ئەركی جێبەجێ كردنی زانیارییەكانە پەرە دەسێنێت كە دەبێتە هۆی گەشەسەندنی عیلم و زانست لە قوتابخانە و زانكۆوەكاندا. بەڵام بەداخەوە لە وڵاتی ئێران كە زێدی فەرهەنگ و زانینه، هەرچەند لە دەستووری یاسایی وڵاتی ئیران لە ئەسڵی 15دا بە تەواوی ماڤی خوێندن و نووسین به زمانی دایكی لە قوتابخانەكان وەكوو ماڤی شاروومەندی هەر هاووڵاتیێك لەبەر چاو گیراوە. بەڵام تاكوو ئێستا بۆ جێبەجێ كردنی ئەم ماڤە هیچ تیكۆشانێك نەكراوە، زمانی كوردی یەكێك لەو زمانانەیە كە لە ئێراندا هەیە و بە هۆی زۆر تایبەتمەندی كە هەییەتی لە بەرانبەر زەخت و گوشاری زمانەكانی فارسی، عەرەبی، توركی و هۆژموونیجیهانی بوون، بەربەرەكانێ كردووە و خۆی لە مەرگ و نەمان رزگار كردووە و ئەم مانەوە بە بێ تێكۆشان و چاوەدێری وێژەوانان و زمانەوانان و چاڵاكانی مەدەنی و یارمەتی كار بەدەستان هیچ مانایەكی نەدەبوو كە ئێستا زمانی كوردی وەكوو چیا بەرزەكان، خۆی دەنوێنی و لە بەرانبەر گۆشارەكاندا بێ وچان راوەستاوە.
وە هەر وەها جێگای ئاماژەیە كە مانەوەی هەر زمانێك بەهۆی هەبوونی دەسەڵات، هەبوونی ئابووریێكی بە توانا كە بێتە پاڵپشتی بۆ دانانی گۆڤار و رۆژنامە و فێرگە و زانكۆو وەرگێڕان لە زمانێكە و بۆ زمانی دیكە وەویست و ئیرادەی ئەو خەڵكە كە ئاخافتنی پێ دەكەن دەورێكی هەرەگرینگی هەیە بۆ رزگاری لە مەرگ و دەوڵەمەند بوونەوەی هەر زمانێك.
ئەركی ئێمە لە بەرانبەر زمانی دایكی
جێگهی ئاماژەیە كە بە راستی زۆر لە مامۆستایان و نووسەران بە دانانی وانەكانی فێركاری زمانی كوردی كه مافی شارومەندی هەر هاووڵایەتیكە بە شێوەیەكی سەربەخۆ ئەركی خۆیان لە بەرانبەر زمانی دایكی بە واتە زمانی كوردی و زێدەكەیان بەڕێوە بردووە بە بێ ئەوە كە ناویان لە هیچ شوێنێك ببێ تەنیا ناویان لەسەر دڵی قوتابیەكانیان و هاووڵاتیانیان جێگر ئەبێ و دەتوانین ئاماژە بە وانەكانی فێركاری كە لە ساڵانی رابردوو تاکوو ئێستا لە كوردستان بەڕێوە دەچێ و چاڵاكی چاڵاكانی مەدەنی كە تێكۆشەرانی رێگەی پەرەسەندنی زمانی دایكین بكەین. هەر وەها دەبێ ئاماژە بەوه بکەین کە مامۆستایانی ئیدارەی بارهێنان و پەروەردە لە ناوچە کوردنشینەکان ئەنجامیان چاوەروانی ئەوەن کە بە شێوەییکی فەرمی بارهێنان بە زمانی کوردی دەس پێبکات.
ئەو خاڵانە كە لە سەر زمان و زمانی دایكی ئاماژەی پێ كرا. بە راستی ئەم بابەتە دەسەلمێنێ كە زمانی كوردی خاوەن كولتوورێكی دەولەمەندە و تاكوو ئێستا خەڵكی بە شێوەیەكی خۆڕسك هەوەڵی پاراستن و گەشەسەندنی زمانی كوردیان داوە، بەڵام بەداخەوە تاکوو ئێستا ئەم یاسا جێبەجێ نەکراوە کە چەندین هۆکاری هەیە یەکم کەمتر خەمی بەرپرسان- نەبوونی ژێرخانی تایبەت بۆ بەرێوە چوونی وانەی زمانی کوردی لە قۆتابخانەکان- نەبوونی مووچه بۆ گرتنی مامۆستای زمانی کوردی لە سیستمی وزارەتی راهێنان و پەروەردە وە بە داخەوە تاقمێکیش پێیان وایە کە بایەخ دان بە زمانی کوردی دەبێتە هۆی کێشە و دابران کە ئەم خاڵە هیچکاتێک روونادات و هەر وا كە شەهریار شاعیری توركی ئازەری كە خۆی ئەوینداری زمانی دایكیە دەڵێ:
اختلاف لهجه نزاید بهر كس
ملتی با یك زبان كمتر به یاد آرد زمان
لەكن پاراستن و گەشەسەندنی زمانی دایكی چاوەڕوانی پەرەسەندنی وڵات بین لە هەموو بوارەكاندا هەروهها كە هایدگر دەڵێ: دونیای هەركەس زمانەكەیەتی و ئێمە لە نێو زماندا ئەژین.