گۆران نیوز – اندیشمندان کُرد در نشست «وریشه» از شاهکار احمد خانی و جایگاه ترجمه فارسی آن گفتند
دومین نشست از سلسله‌برنامه‌های فرهنگی و ادبی «وریشه» با محوریت بررسی شاهکار جاودانه «مەم و زین» اثر احمد خانی و نقد و تحلیل ترجمه فارسی آن به قلم عبدالخالق رحمانی، با حضور پرشور نویسندگان، شاعران، پژوهشگران، استادان دانشگاه و علاقه‌مندان فرهنگ و ادب کُردی در کتابخانه عمومی پارک مولوی کُرد سقز برگزار شد.
این نشست که به همت انجمن فرهنگی «وریشه» برگزار شد، تنها به معرفی یکی از برجسته‌ترین آثار ادبیات کلاسیک کُردی محدود نماند؛ بلکه فرصتی برای واکاوی ابعاد تاریخی، فلسفی، عرفانی، هویتی و ادبی منظومه «مەم و زین» و بررسی دشواری‌های ترجمه آن به زبان فارسی بود. در این برنامه عبدالله لطیفی‌پور، حسن آبیار، عابد حسینی و عبدالخالق رحمانی به عنوان سخنران حضور داشتند و سروه حسینی نیز با قرائت زندگی‌نامه احمد خانی، بخشی از این آیین فرهنگی را به معرفی این متفکر بزرگ اختصاص داد.
احمد خانی؛ شاعری که ادبیات را به اندیشه پیوند زد
عبدالله لطیفی‌پور در آغاز این نشست، با قدردانی از برگزارکنندگان برنامه و تلاش‌های انجمن «وریشه»، پرداختن به همه ابعاد شخصیت احمد خانی را در یک نشست کوتاه ناممکن دانست.
وی تأکید کرد که شناخت دقیق این متفکر بزرگ، نیازمند برگزاری همایش‌ها و کنگره‌های علمی در سطح ملی و بین‌المللی است؛ چرا که خانی تنها شاعر یک منظومه عاشقانه نیست، بلکه اندیشمندی جامع‌الاطراف است که چهار قرن پیش مباحثی چون هویت، سیاست، عرفان، جامعه و اخلاق را در قالب شعر مطرح کرده است.
لطیفی‌پور با استناد به پژوهش‌های استاد عزالدین مصطفی رسول، احمد خانی را فیلسوف، عارف و متفکری دانست که توانسته است در دشوارترین شرایط تاریخی، زبان ادبیات را به ابزاری برای حفظ هویت یک ملت تبدیل کند.
او یکی از ویژگی‌های برجسته «مەم و زین» را تبدیل رنج‌های تاریخی جامعه به امید و همبستگی دانست و گفت خانی برخلاف بسیاری از آثار هم‌عصر خود، صرفاً به سوگواری و روایت اندوه نپرداخته، بلکه از دل دردها، زیبایی، امید و آینده‌ای روشن را ترسیم کرده است.
این نویسنده در پایان سخنان خود، تأثیر عمیق اندیشه‌های خانی بر نویسندگان و شاعران معاصر از جمله جان دوست و بختیار علی را یادآور شد و پاسداشت این میراث ارزشمند را ضرورتی فرهنگی برای نسل امروز دانست.
«مەم و زین»؛ منظومه‌ای فراتر از یک داستان عاشقانه
حسن آبیار، دیگر سخنران این نشست، با تقدیر از تلاش‌های عبدالخالق رحمانی در ترجمه فارسی «مەم و زین»، بحث خود را با این پرسش آغاز کرد که آیا اساساً شعر، آن هم اثری در عظمت «مەم و زین»، قابلیت ترجمه کامل به زبان‌های دیگر را دارد؟
وی با اشاره به ماهیت شعر، آن را زاییده عمیق‌ترین احساسات انسانی دانست و گفت: گاهی شعر رنگ حماسه دارد، گاه عرفان و تصوف را بازتاب می‌دهد، گاهی عاشقانه است و زمانی نیز پیام‌های اجتماعی و میهنی را منتقل می‌کند؛ اما ویژگی ممتاز «مەم و زین» آن است که همه این لایه‌ها را هم‌زمان در خود جای داده است.
آبیار سپس به فضای تاریخی زندگی احمد خانی پرداخت و یادآور شد که این شاعر در روزگاری پرتنش، پس از جنگ‌های بزرگ منطقه و کشمکش‌های امپراتوری عثمانی و صفوی می‌زیست؛ دورانی که دغدغه هویت و سرنوشت ملت‌ها بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شد.
به گفته وی، خانی با بهره‌گیری از میراث ادبی پیشینیان خود همچون فقیه تیران، جزیری و علی حریری، اثری خلق کرد که نه تنها یک داستان عاشقانه، بلکه بیانیه‌ای فرهنگی، اجتماعی و هویتی برای ملت کُرد به شمار می‌رود.
وی در ادامه، «مەم و زین» را در کنار آثار بزرگان ادب فارسی همچون سعدی و حافظ قرار داد و گفت این منظومه، هم عرفانی است، هم عاشقانه، هم حماسی و هم دارای مضامین اخلاقی و آموزشی.
آبیار در پایان، ترجمه چنین اثری را کاری بسیار دشوار توصیف کرد و افزود مترجم باید علاوه بر تسلط بر زبان، با فلسفه، عرفان، حکمت، تاریخ، جامعه‌شناسی و ظرافت‌های ادبی نیز آشنایی کامل داشته باشد تا بتواند روح اثر را به زبان دیگر منتقل کند.
خانی؛ نماد خرد، هویت و آگاهی تاریخی ملت کُرد
عابد حسینی در ادامه این نشست، نگاه خود را به لایه‌های پنهان «مەم و زین» معطوف کرد و این منظومه را اثری سرشار از نمادها و مفاهیم معرفتی دانست.
وی اظهار کرد احمد خانی بارها در آثار خود از دشواری‌های خلق این منظومه سخن گفته است و همین موضوع نشان می‌دهد که هدف او تنها روایت یک عشق زمینی نبوده، بلکه تلاش داشته اندیشه و جهان‌بینی خود را برای آیندگان به یادگار بگذارد.
حسینی با استناد به دیدگاه‌های حاجی قادری کویی، احمد خانی را از بنیان‌گذاران نظم و ادبیات نوین کُردی معرفی کرد و افزود که خانی نماد دانایی، خردورزی و خودآگاهی فرهنگی ملت کُرد است.
وی همچنین به آغاز روایت «مەم و زین» در آیین نوروز اشاره کرد و آن را انتخابی آگاهانه برای نمایش استمرار هویت تاریخی ملت کُرد دانست.
این پژوهشگر ادبی در تحلیل شخصیت‌های داستان نیز گفت «مەم» صرفاً یک عاشق نیست، بلکه نماد سالکی است که در مسیر معرفت حرکت می‌کند و «زین» نیز نماد آگاهی، شناخت و حقیقت است؛ از این‌رو خوانش این اثر بدون توجه به لایه‌های نمادین آن، ناقص خواهد بود.
او در پایان بار دیگر بر دشواری ترجمه این منظومه تأکید کرد و گفت اگر مترجم با مفاهیم عرفانی، فلسفی و زمینه تاریخی اثر آشنا نباشد، بخش مهمی از پیام احمد خانی در ترجمه از دست خواهد رفت.
مترجم «مەم و زین»: این منظومه حافظه تاریخی یک ملت است
عبدالخالق رحمانی، مترجم فارسی «مەم و زین»، نیز در این نشست ضمن معرفی ترجمه خود گفت این کتاب نخستین‌بار در سال ۱۳۹۶ توسط انتشارات «بیریار» منتشر شد و اکنون پس از گذشت نزدیک به یک دهه، فرصت مناسبی برای ارزیابی نقاط قوت و ضعف آن فراهم شده است.
وی ابراز امیدواری کرد که نقدها و دیدگاه‌های استادان و پژوهشگران، زمینه تکمیل و ارتقای این ترجمه را در چاپ‌های آینده فراهم کند.
رحمانی «مەم و زین» را عصاره فرهنگ، تاریخ و حافظه جمعی ملت کُرد توصیف کرد و گفت این منظومه روایت رنج‌های تاریخی مردمی است که در شکل‌گیری سرنوشت جغرافیایی خود نقشی نداشته‌اند.
به گفته وی، احمد خانی در قالب داستانی عاشقانه، مراحل سیر و سلوک عرفانی، دغدغه‌های اجتماعی و آرمان‌های فرهنگی خود را به تصویر کشیده و همین ویژگی باعث شده است که این اثر پس از گذشت قرن‌ها همچنان زنده و الهام‌بخش باقی بماند.
رحمانی یادآور شد ترجمه فارسی این اثر پیش‌تر در جشنواره کتاب سال استان کردستان موفق به کسب عنوان «شایسته تقدیر» شده است.
مروری بر زندگی خانی و پایانی با نوای موسیقی
در بخش پایانی برنامه، سروه حسینی با قرائت زندگی‌نامه احمد خانی، حاضران را با زندگی، آثار، اندیشه‌ها و خدمات فرهنگی این شاعر، عارف و متفکر بزرگ کُرد آشنا کرد.
این آیین فرهنگی در پایان با اجرای چند قطعه موسیقی زنده توسط گروه «آشتی» به پایان رسید؛ اجرایی که با استقبال گرم حاضران همراه شد و فضایی صمیمی و هنری به دومین نشست «وریشه» بخشید
برگزاری این نشست بار دیگر نشان داد که «مەم و زین» تنها یک منظومه عاشقانه نیست؛ بلکه سندی زنده از تاریخ، فرهنگ، هویت و اندیشه مردم کُرد است؛ اثری که همچنان می‌تواند محور گفت‌وگوهای علمی، پژوهشی و ادبی باشد و نسل‌های امروز را با ریشه‌های فرهنگی خود پیوند دهد.
عادل معروف زاده